Việc chuyển đổi sang biểu giá hai thành phần (giá công suất và giá điện năng) không chỉ thay đổi cách tính toán trên hóa đơn mà còn trực tiếp tác động đến chiến lược vận hành và quản lý năng lượng của mọi doanh nghiệp Việt Nam.
- Phân hóa rõ rệt: Ai sẽ hưởng lợi, ai sẽ chịu tác động tăng giá?
Theo nghiên cứu từ đề án, cơ chế giá điện mới được thiết kế dựa trên nguyên tắc “tính đúng, tính đủ” chi phí mà mỗi hộ tiêu thụ gây ra cho hệ thống. Điều này dẫn đến sự phân hóa dựa trên chế độ sử dụng điện thực tế của doanh nghiệp:
- Nhóm doanh nghiệp hưởng lợi (Giảm tiền điện): Là những đơn vị có hệ số phụ tải (LF) cao và thời gian sử dụng công suất cực đại (Tmax) lớn. Những doanh nghiệp vận hành dây chuyền sản xuất ổn định 24/7, ít có các đỉnh công suất đột ngột sẽ thấy giá điện bình quân trên mỗi kWh giảm xuống đáng kể.
- Nhóm doanh nghiệp chịu tác động tăng giá: Là những đơn vị có mức tiêu thụ điện “chập chờn”, thường xuyên bật các thiết bị công suất lớn vào giờ cao điểm nhưng tổng lượng điện tiêu thụ trong tháng lại thấp (hệ số Tmax thấp). Khi đó, chi phí trả cho phần “giữ chỗ” công suất (Pmax) sẽ chiếm tỷ trọng lớn trong hóa đơn, khiến giá điện bình quân tăng cao.
Kết quả đánh giá tác động trong giai đoạn thí điểm cho thấy sự cân bằng khá lớn: Tại cấp điện áp cao áp, có khoảng 53% khách hàng sẽ được giảm chi trả, trong khi 47% khách hàng có thể phải trả tăng thêm so với biểu giá hiện hành.
- Thay đổi tư duy quản lý: Từ “Tiết kiệm sản lượng” sang “Kiểm soát công suất”
Trong cơ chế cũ (một thành phần), doanh nghiệp chỉ quan tâm đến tổng số kWh cuối tháng. Với cơ chế hai thành phần, doanh nghiệp buộc phải làm quen với việc quản lý Công suất cực đại (Pmax).
- Giai đoạn thí điểm: Ngành điện dự kiến áp dụng tính giá công suất dựa trên Pmax thực tế đo được theo tháng.
- Giai đoạn chính thức: Doanh nghiệp sẽ phải đăng ký công suất (Pđăngký) theo năm và thanh toán dựa trên mức đăng ký này. Nếu sử dụng vượt mức đăng ký, doanh nghiệp có thể phải đối mặt với các cơ chế phạt. Điều này đòi hỏi bộ phận kỹ thuật phải dự báo cực kỳ chính xác nhu cầu phụ tải của nhà máy.
- Tín hiệu giá: Đòn bẩy để tối ưu hóa vận hành
Cơ chế giá mới tạo ra một “tín hiệu kinh tế” cực kỳ rõ ràng để doanh nghiệp tự điều chỉnh hành vi:
- Phẳng hóa đồ thị phụ tải: Doanh nghiệp sẽ có động lực để sắp xếp lại ca sản xuất, tránh tập trung quá nhiều thiết bị hoạt động cùng lúc gây ra đỉnh công suất không cần thiết.
- Đầu tư công nghệ: Khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào các hệ thống lưu trữ năng lượng hoặc các thiết bị tự động điều khiển phụ tải để duy trì mức công suất ổn định, từ đó hưởng mức giá điện năng ưu đãi hơn.
- Thông tin về nhóm đối tượng thí điểm
Trong lộ trình thực hiện, nhóm khách hàng được lựa chọn thí điểm đầu tiên là các hộ sản xuất có sản lượng trung bình từ 200.000 kWh/tháng trở lên. Đây là nhóm có hạ tầng đo đếm hiện đại, đủ điều kiện kỹ thuật để áp dụng ngay các thông số về công suất và điện năng chi tiết.
Nguyên tắc quan trọng nhất trong giai đoạn thí điểm là đảm bảo tổng doanh thu của ngành điện không thay đổi. Nghĩa là, tổng số tiền mà nhóm doanh nghiệp thí điểm phải trả sẽ tương đương với biểu giá hiện hành, nhưng mức phân bổ giữa từng doanh nghiệp sẽ khác nhau tùy vào hiệu quả sử dụng công suất của họ.
Lời khuyên cho doanh nghiệp
Để chuẩn bị cho sự thay đổi này, doanh nghiệp cần sớm thực hiện:
- Rà soát lại biểu đồ phụ tải hàng ngày.
- Tính toán chỉ số Tmax hiện tại của nhà máy.
- Lên kế hoạch điều chỉnh lịch trình sản xuất để giảm mức công suất đỉnh (Pmax), nhằm đón đầu cơ hội giảm chi phí khi cơ chế giá hai thành phần được áp dụng rộng rãi.
